[β’
έκδοση, μετά προσθηκών εκ δύο ακόμη αυτογράφων κωδίκων του Χουρμουζίου:
Θεσσαλονίκη 2007]Εργασίες σε επιστημονικά περιοδικά
√
Εἰσαγωγὴ εἰς
τὸ θεωρητικὸν καὶ πρακτικὸν τῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς κατὰ τὴν νέαν τῆς
μουσικῆς μέθοδον, συντεθεῖσα μὲν παρὰ Χρυσάνθου τοῦ ἐκ Μαδύτων, ἐπιδιορθωθεῖσα
εἰς πολλὰ ἐλλείποντα δέ, καὶ μεταφρασθεῖσα εἰς τὸ ἁπλούστερον παρὰ Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος τῆς τοῦ Χριστοῦ Μεγάλης Ἐκκλησίας, ἑνὸς τῶν ἐφευρετῶν
τῆς ῥηθείσης νέας μεθόδου,
Θεσσαλονίκη 2002, σσ. 117 (University
Studio
Press).
[β’
έκδοση, μετά προσθηκών εκ δύο ακόμη αυτογράφων κωδίκων του Χουρμουζίου:
Θεσσαλονίκη 2007]
Πρόκειται για την κριτική έκδοση ενός θεωρητικού κειμένου του κορυφαίου μουσικού και εξηγητού από την παλαιά σημειογραφία της ψαλτικής, Χουρμουζίου Χαρτοφύλακα. Το κείμενο αυτό του Χουρμουζίου διορθώνει και συμπληρώνει με τη σειρά του ένα ευρέως διαδεδομένο έντυπο θεωρητικό της εκκλησιαστικής μουσικής, το οποίο εκδόθηκε το έτος 1821. Η κριτική αυτή έκδοση της οποίας προηγείται αποκαλυπτική για τη σπουδαιότητα του κειμένου αναλυτική εισαγωγή, στηρίζεται σε τέσσερις αυτόγραφους κώδικες του Χουρμουζίου οι οποίοι εντοπίστηκαν από την έρευνα, ενώ μνημονεύονται και άλλοι δύο, οι οποίοι τη στιγμή της έκδοσης ήταν απρόσιτοι. Ήδη κυκλοφορήθηκε η δεύτερη έκδοση του βιβλίου η οποία περιλαμβάνει και αυτούς.
Ευμενείς παρουσιάσεις του βιβλίου έγιναν:
α) στην εφημερίδα Στύλος Ορθοδοξίας (Φεβρουάριος 2003, αρ. φύλλου 32, σ. 30)·
β) στο ένθετο «Βιβλιοθήκη» της εφημερίδας ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ την Παρασκευή 3-10-2003, σ. 31·
γ) στο περιοδικό Μουσικός Τόνος (Ιούνιος 2003), τεύχος 29, σ. 65, από τον μουσικολόγο Λυκούργο Αγγελόπουλο·
δ) στο περιοδικό Σύναξη τεύχος 89 (Ιανουάριος-Μάρτιος 2004) σσ. 95-96.
Το βιβλίο διανέμεται ως διδακτικό εγχειρίδιο στο Τμήμα Θεολογίας του Α.Π.Θ.
Οι αρχικές σελίδες της β' έκδοσης
Σε έκδοση της Εισαγωγής του Χρυσάνθου στην Βουλγαρική γλώσσα από την μουσικολόγο Μαρία Καπετάνου (2011) περιελήφθησαν όλες οι διορθώσεις και συμπληρώσεις του Χουρμουζίου, αυτούσιες από την παραπάνω έκδοση. Επίσης, περιελήφθη ένα κείμενο του Εμμ. Γιαννόπουλου μεταφρασμένο στην Βουλγαρική γλώσσα σχετικό με τις εργασίες του Χρυσάνθου και του Χουρμουζίου, αλλά και με την σημασία της μετάφρασής τους στις γλώσσες άλλων ορθοδόξων, και όχι μόνο, λαών. Το εξώφυλλο της έκδοσης και το κείμενο αυτό βρίσκονται εδώ. Το ίδιο κείμενο στα ελληνικά υπάρχει εδώ.
√
Η ψαλτική
τέχνη. Λόγος και μέλος στη λατρεία της ορθόδοξης εκκλησίας,
Θεσσ
αλονίκη 2004, σσ. 355,
και β΄ έκδοση 2008 με προσθήκες.
Βιβλίο αποτελούμενο από παλαιότερα άρθρα και ανακοινώσεις σε συνέδρια, αλλά και πρωτότυπα κείμενα, καθώς και από ευρύ αριθμό πανομοιοτύπων από τη χειρόγραφη παράδοση της ψαλτικής για την καλύτερη σπουδή της από τους φοιτητές. Ο τόμος κατακλείεται από αναλυτική (ταξινομημένη κατά χώρες, γεωγραφικά διαμερίσματα, πόλεις και βιβλιοθήκες) βιβλιογραφία περί των χειρογράφων ψαλτικής τέχνης, πολύτιμη, όπως έχει ήδη χαρακτηριστεί, για τον κάθε ερευνητή που επιθυμεί να προσεγγίσει το βασικό αυτό πεδίο έρευνας των μουσικολόγων. Το βιβλίο διανέμεται ως διδακτικό εγχειρίδιο στο Τμήμα Θεολογίας του Α.Π.Θ., έχει παρουσιαστεί ευμενώς σε αρμόδιες σελίδες στο διαδίκτυο, ενώ χρησιμοποιείται για τη διδασκαλία της ψαλτικής και σε σχολές του εξωτερικού.
Οι αρχικές σελίδες του βιβλίου.
Προσφέρονται παρακάτω τα κεφάλαια της α΄ έκδοσης του τόμου σε αρχεία pdf, με την εξαίρεση των δύο τελευταίων (σσ. 147-312: "Πανομοιότυπα από χειρόγραφα ψαλτικής τέχνης" και σσ. 313-355: "Βασική βιβλιογραφία για τους χειρόγραφους κώδικες της ψαλτικής")
Το κεφάλαιο «Ιεροί κανόνες και πατριαρχικά κελεύσματα περί της λατρευτικής μουσικής» (σσ. 13-18)
Το κεφάλαιο «Οι τίτλοι-οφφίκια και τα άμφια των ιεροψαλτών» (σσ. 19-47)
Το κεφάλαιο «Η χειρόγραφη παράδοση της ψαλτικής τέχνης» (σσ. 65-90)
Το κεφάλαιο «Τα χειρόγραφα ψαλτικής τέχνης της Κρητικής Αναγέννησης» (σσ. 91-114)
Στην β΄ έκδοση του τόμου διορθώθηκαν ελάχιστα παροράματα της α΄ έκδοσης, προστέθηκαν δύο ακόμη κεφάλαια και ενημερώθηκε η "Βασική βιβλιογραφία για τους χειρόγραφους κώδικες της ψαλτικής" με πλήθος νέων στοιχείων και σχετικών εκδόσεων.
√
Ἡ
Ἄνθηση τῆς Ψαλτικῆς
Τέχνης στὴν Κρήτη (1566-1669),
Ἵδρυμα Βυζαντινῆς Μουσικολογίας-Μελέται 11,
Ἀθήνα 2004.
Πρόκειται για την μνημονευθείσα στο βιογραφικό μου διδακτορική διατριβή, η οποία αποτελείται από 812 σελίδες. Αν και σχετικά πρόσφατη αυτή η έκδοση, ήδη υπάρχουν πολύ τιμητικά για τον συγγραφέα της σχόλια (δι᾿ επιστολών, ηλεκτρονικών μηνυμάτων, ή και διά ζώσης) από καθηγητές όπως ο αείμνηστος Ιωάννης Φουντούλης, Θεοχάρης Δετοράκης, Παναγιώτης Σωτηρούδης, Dieter Harlfinger, Wim Bakker, Bjarne Schartau, Gerda Wolfram, κ.ά.
Ήδη το βιβλίο αυτό χρησιμοποιείται πάρα πολύ από επιστήμονες του χώρου στις δικές τους μελέτες. Παραδείγματα τέτοιας χρήσης του μπορούν να αναζητηθούν στα παρακάτω βιβλία, ή δημοσιεύσεις:
•Αχιλ. Χαλδαιάκη [επικ. καθηγητής στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του πανεπιστημίου Αθηνών], Ο πολυέλεος στη Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή μελοποιία, Ίδρυμα Βυζαντινής Μουσικολογίας-Μελέται 5, Αθήνα 2004 (σε πολλά σημεία του έργου αυτού).
•Γρηγ. Αναστασίου, Τα κρατήματα στην Ψαλτική τέχνη, Ίδρυμα Βυζαντινής Μουσικολογίας-Μελέται 12, Αθήνα 2005 (σε πολλά σημεία του έργου αυτού).
•Σωτ. Δεσπότη, «Η παραδοσιακή κερκυραϊκή ψαλτική τέχνη», Γρηγόριος Παλαμάς έτ. 89, τεύχος 812 (Μάιος-Αύγουστος 2006), σσ. 1029-1044.
•Alexander Lingas [μουσικολόγος-καθηγητής στο Πανεπιστήμιο City του Λονδίνου], Cappella Romana-Byzantine Chant and polyphony c. 1453, The Fall of Constantinople, στη σελίδα 9 του πολυσέλιδου φυλλαδίου που συνοδεύει τον ομώνυμο δίσκο.
•Διονύσιος Μπιλάλης Ανατολικιώτης, «Τυπικαί διατάξεις του έτους 2008», Δίπτυχα της Εκκλησίας της Ελλάδος 2008, σσ. 116-117-υποσημείωση 94.
Τμήμα επιστολής του αειμνήστου καθηγητού Ι. Φουντούλη για το παραπάνω βιβλίο
Βιβλιοκρισία του καθηγητή Θεοχ. Δετοράκη στην εφ. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ (15-8-2006)
√
Ταμεῖον
χειρογράφων Ψαλτικῆς Τέχνης,
(Ἑταιρεία Μακεδονικῶν Σπουδῶν,
Ἐπιστημονικαὶ Πραγματείαι-Σειρὰ Φιλολογικὴ καὶ
Θεολογική, ἀρ. 20), Θεσσαλονίκη 2005, σσ. 128.
Πρόκειται για αναλυτική εξέταση και παρουσίαση 22 χειρογράφων ψαλτικής τέχνης διαφόρων ελληνικών και ξένων βιβλιοθηκών -άγνωστων εν πολλοίς- η οποία φέρνει στο φως πλήθος ουσιαστικών στοιχείων για την εξέλιξη και διάδοση του σημαντικού αυτού τομέα του ελληνικού πνεύματος, και σπουδαίες μορφές οι οποίες συνέβαλαν τα μέγιστα στη διαμόρφωσή του. Ακόμη, με την αναλυτική περιγραφή σχεδόν άγνωστων κωδίκων, όπως αυτοί του Πανεπιστημίου Duke των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, αποκαλύπτονται για πρώτη φορά σημαντικά μορφολογικά δεδομένα της ψαλτικής στο μεταίχμιο μεταξύ του 15ου και 16ου αιώνα. Πρόκειται για προσπάθειες μελοποίησης ύμνων σε δύο φωνές, με χρήση της εκκλησιαστικής σημειογραφίας. Το γεγονός αυτό είναι βέβαια γνωστό από παλαιότερα δημοσιεύματα και μελέτες και με είχε απασχολήσει παρεπιμπτόντος και στην διδακτορική μου διατριβή, όπου ανεφέρθησαν αρκετά στοιχεία και εκτιμήσεις με βάση τις έρευνές μου. Ωστόσο, με την αναλυτική μελέτη και παρουσίαση των χειρογράφων του πανεπιστημίου Duke αποκαλύφθηκαν σημαντικά συμπληρωματικά στοιχεία.
Οι αρχικές σελίδες του βιβλίου.
√ Τὰ χειρόγραφα Ψαλτικῆς Τέχνης τῆς νήσου Ἄνδρου. Ἀναλυτικὸς περιγραφικὸς κατάλογος, [Ἀνδριακὰ Χρονικὰ 36 (2005)] σσ. 344.
Το περιεχόμενο του βιβλίου αυτού αφορά στην αναλυτική περιγραφή των χειρογράφων ψαλτικής τέχνης που σώζονται σήμερα στις μοναστηριακές και άλλες βιβλιοθήκες της νήσου Aνδρου. Σε πολλά σημεία του έργου γίνονται βαθύτερες αναλύσεις και εξαντλητικές διερευνήσεις επιμέρους πτυχών της δραστηριότητας σπουδαίων μουσικών, της χειρόγραφης παράδοσης και των σωζόμενων μνημείων της, ενώ προκύπτουν πολυάριθμα στοιχεία και για τον πολιτισμό του νησιού και την επίδοση των κατοίκων του στην μουσική.
Οι αρχικές σελίδες του βιβλίου.
√ Τὰ χειρόγραφα
Βυζαντινῆς μουσικῆς-Ἀγγλία.
Περιγραφικός κατάλογος τῶν χειρογράφων Ψαλτικῆς Τέχνης τῶν ἀποκειμένων στὶς
βιβλιοθῆκες τοῦ Ἡνωμένου Βασιλείου [Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος-Ἵδρυμα
Βυζαντινῆς Μουσικολογίας, Σειρά "Κατάλογοι"], Ἀθήνα 2008.
Αναλυτικός περιγραφικός κατάλογος των 91 ελληνικών μουσικών χειρογράφων που φυλάσσονται στο Λονδίνο (British Library, Society of Antiquaries of London), στην Οξφόρδη (Bodleian Library, Keble College, Jesus College), στο Καίμπριτζ (University Library, Emmanuel College, Trinity College, Gonville and Caius College), στο Μπέρμινχαμ (Πανεπιστήμιο-συλλογή Mingana), στο Μάντζεστερ (John Rylands Library), στο Λίβερπουλ (Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη Sidney Jones) και στο Κάρντιφ (Πανεπιστήμιο-Arts and Social Studies Library). Για τη συγγραφή του καταλόγου αυτού απαιτήθηκαν αλλεπάλληλες έρευνες στις παραπάνω βιβλιοθήκες, ενώ τα κύρια στοιχεία του υλικού που συγκεντρώθηκε παρουσιάστηκαν σε σχετική εισήγηση σε διεθνές επιστημονικό συμπόσιο (βλ. παρακάτω).
√ Θεωρητικές υπηχήσεις και μουσικές κλίμακες Γρηγορίου του πρωτοψάλτου,
Θεσσαλονίκη 2011.
Έκδοση ενός άγνωστου θεωρητικού κειμένου των αρχών του 19ου αιώνα (1815) και σχεδιαγραμμάτων μουσικών κλιμάκων του πρωτοψάλτου της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας Γρηγορίου (†1821), διαφωτιστικών για την διδασκαλία της ψαλτικής εκείνα τα χρόνια αλλά και σήμερα, καθώς και για την σχέση της με την αραβοπερσική μουσική θεωρία. Στο βιβλίο αυτό διαγράφεται αρκετά καθαρά η διαδικασία έναρξης της διδασκαλίας της Νέας Μεθόδου της Ψαλτικής που απετέλεσε σταθμό για την καθ᾿ όλου ιστορία και εξέλιξή της, καθώς και οι διαφωνίες των απόψεων των δημιουργών της και η θεωρητική συμβολή του καθενός. Από την απόψη αυτή ο συνδυασμός αυτής της έκδοσης με την έκδοση του θεωρητικού του Χουρμουζίου (βλ. παραπάνω) είναι πρωτότυπος και μοναδικός για την καλύτερη κατανόηση μιας ολόκληρης εποχής για την Ψαλτική.
√ Τέλος, μία ακόμη μελέτη πρόκειται να δημοσιευτεί αυτοτελώς σύντομα, καθώς ήδη βρίσκεται σε προχωρημένη επεξεργασία: Τα ένδεκα αναστάσιμα εωθινά δοξαστικά στην Ψαλτική Τέχνη.
Πρόκειται για αναλυτική μελέτη των γνωστότατων αυτών ύμνων, η οποία περιστρέφεται σε θέματα όπως ο ποιητής τους, η παράδοση του κειμένου τους και, κυρίως, οι μελοποιήσεις τους από τον 10ο-11ο αιώνα έως τον 19ο. Το κείμενο της μελέτης αυτής ήδη έχει χρησιμοποιηθεί σε άλλες μελέτες ως πηγή πληροφοριών (Ιερουργείν το Ευαγγέλιον. Η Αγία Γραφή στην Ορθόδοξη Λατρεία. [Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος. Ειδική Συνοδική Επιτροπή Λειτουργικής Αναγεννήσεως. Πρακτικά Ε΄ πανελληνίου Λειτουργικού Συμποσίου στελεχών Ιερών Μητροπόλεων], σ. 303, υποσ. 79).
√ «Οἱ ὕμνοι τῆς Ἁγίας Ἀναφορᾶς. Ἀναδρομὴ στὸ παρελθὸν καὶ σκέψεις γιὰ τὴν ψαλμωδία, μὲ ἀφορμὴ τὰ λεγόμενα λειτουργικά», Γρηγόριος Παλαμᾶς 735 (1990), σσ. 843-858.
Aρθρο το οποίο γράφηκε σε νεαρή ηλικία και δημοσιεύτηκε λίγα χρόνια αργότερα. Όπως είναι φανερό από το ύφος του, η αφορμή ήταν ο πόθος για κατανυκτικότερη στάση των πιστών στην Θεία Λειτουργία και η κατάδειξη των όσων αντιπαραδοσιακών και αντιλειτουργικών πράξεών μας έφτασαν να νομίζονται «γνήσια λατρευτική έκφραση» και «αυθεντική Βυζαντινή μουσική». Με χαρά διαπιστώνω ότι τα τελευταία χρόνια τα θέματα αυτά επανέρχονται στο προσκήνιο και ξανασυζητούνται, ενώ στα λεγόμενα «λειτουργικά» αφιερώνoνται πανεπιστημιακές εργασίες και εισηγήσεις σε συνέδρια που καταλήγουν κεφάλαια σε βιβλία. Αναδημοσιεύτηκε στο βιβλίο μου Η ψαλτική τέχνη. Λόγος και μέλος στη λατρεία της ορθόδοξης εκκλησίας (βλ. παραπάνω).
√ «Περιγραφικὸς κατάλογος χειρογράφων κωδίκων Βυζαντινῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Τιμίου Προδρόμου Βερροίας», Γρηγόριος Παλαμᾶς 755 (1994), σσ. 563-606.
Πρόκειται για αναλυτική παρουσίαση 11 άγνωστων χειρογράφων ψαλτικής που ανακάλυψα στην παραπάνω μονή, από την οποία προέκυψαν πολλά και ενδιαφέροντα στοιχεία για την μουσική παράδοση της περιοχής, αλλά και ευρύτερα.
√ «Παναγιώτου Χρυσάφου πρωτοψάλτου ἕνατος αὐτόγραφος κώδιξ», Μακεδονικὰ 31 (1998), σσ. 407-412.
Η ανακάλυψη ενός αυτογράφου του πρωτοψάλτη του οικουμενικού πατριαρχείου Παναγιώτη Χρυσάφη, σπουδαίας μουσικής μορφής του νέου ελληνισμού, οδήγησε στην λεπτομερή εξέταση του περιεχομένου του, την εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων για την συνολική του δραστηριότητα και την καταγραφή όλων αυτών και λίγων ακόμη ποικίλων παρεμβάσεων στο άρθρο αυτό.
√
«Κώδικες
ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς σὲ βιβλιοθῆκες τῆς Κρήτης», Νέα Χριστιανικὴ Κρήτη
περίοδος Β́, τεῦχος 23, (Ρέθυμνο 2004), σσ. 289-325.
Η συστηματική ενασχόληση με την Κρήτη στην διδακτορική μου διατριβή είχε ως αυτονόητη συνέπεια την πραγματοποίηση πολλών επιτόπιων ερευνών στο νησί. Παρότι τελικά αυτές λίγο συνεισέφεραν στη συγγραφή της (αφού γρήγορα διαπιστώθηκε ότι τα μνημεία της εποχής που αυτή εξετάζει σώζονται σχεδόν όλα εκτός του νησιού), εντοπίστηκε αξιόλογο και άγνωστο μουσικολογικό υλικό σε βιβλιοθήκες οι οποίες από πολλές δεκαετίες και πλέον ήταν απρόσιτες. Αυτό το υλικό παρουσιάζεται και σχολιάζεται στην εργασία αυτή, η οποία συνοδεύεται και από τα σχετικά πανομοιότυπα.
√ «Ὁ Ἄνδριος μουσικὸς Ἀρσένιος ἱερομόναχος Βατοπαιδινὸς ὁ μικρός», Ἄγκυρα 2 (Ἄνδρος 2004), σσ. 7-37.
Συστηματική εξέταση γνωστών αλλά και άγνωστων στοιχείων για τη ζωή και το έργο του σπουδαίου αυτού μουσικού, κατά την οποία αποκαλύπτεται για πρώτη φορά ο ισχυρός δεσμός του (δασκάλου προς μαθητές) με τους περίφημους Κωνσταντινουπολίτες μελουργούς του ΙΖ ́ αιώνα Παναγιώτη πρωτοψάλτη Χρυσάφη, Γερμανό Νέων Πατρών, κ.ά.
√ «Ἡ ἐξήγηση τῶν παλαιῶν θέσεων τῆς Ψαλτικῆς. Νέες μαρτυρίες».
Κατατέθηκε το έτος 2003 στο επιστημονικό περιοδικό Ἀνατολῆς τὸ περιήχημα και συμπεριλαμβάνεται στο α ́ τεύχος του, το οποίο τυπώνεται και θα κυκλοφορηθεῖ το έτος 2006, αφιερωμένο στον καθηγητή Γρ. Θ. Στάθη. Πρόκειται για καταγραφή των σπουδαιότερων αποδεικτικών στοιχείων από τη χειρόγραφη παράδοση για την παραδοσιακή λειτουργία της μουσικής σημειογραφίας της ψαλτικής τους τελευταίους επτά-οκτώ αιώνες (σημείο αντιλεγόμενο τις τελευταίες δεκαετίες μεταξύ των μουσικολόγων) και προσθήκη και άλλων πρωτότυπων σημαντικών μαρτυριών. Μεταξύ των τελευταίων υπάρχει η ανακάλυψη και αναλυτική εξέταση ενός μουσικού χειρογράφου με τον άκρως ενδιαφέροντα τίτλο Εξηγήσεις παλαιών θέσεων ο οποίος αντιστοιχεί, φυσικά, στο περιεχόμενό του.
√ «The Cultivation and Fruitful Spread of Psaltic Art in the Black Sea Areas», Acta Musicae Byzantinae Volumul IX (Mai 2006), σσ. 156-167 (βλ. παρακάτω ενότητα δ' -αριθμός 2).
√ «The Semandron: a Byzantine monastic “instrument”» στον τόμο Music in The Middle Age ο οποίος κυκλοφορήθηκε σε Ευρωπαϊκό επίπεδο σε πολλές γλώσσες.
Το άρθρο στον τόμο της Ιταλικής γλώσσας (2011)
Ακόμη, μνημονεύονται εδώ τα εκλαϊκευμένα, αλλά στηριγμένα στην έρευνα, κείμενα:
√ «Κωνσταντίνος Πρίγγος: 30 χρόνια από την εκδημία του», εφημερίδα Εκκλησιαστική Αλήθεια 16-11/1-12-1994.
√ «Ελληνική μουσική παράδοση: πρόσκληση σε σπουδή», Ορίζοντες Αγωγής 5 (1994), σσ. 39-42.
√ «Θεσσαλονίκης ψαλτικά», Ορίζοντες Αγωγής 11 (1997), σσ. 42-45.
√ «Ορθόδοξη ψαλτική τέχνη στον ομόδοξο Βορρά», εφημερίδα Εκκλησιαστική Αλήθεια (1/16-1-1997), σ. 11.
√ «Περί Μουσικού Συμποσίου της Ελληνικής τηλεόρασης 3», εφημερίδα Θεσσαλονίκη (18-2-2002).
√ «Τὰ κάλαντα στὴν ὀρθόδοξη παράδοση». Εισαγωγικό κείμενο στο βιβλίο της Irina Boldysheva (Sankt-Petersbourg 2011) με μεταγραφές των μελωδιών ελληνικών καλάντων (το κείμενο περιέχεται μεταφρασμένο στη Ρωσική γλώσσα). Δημοσιεύτηκε και στα ελληνικά στο περιοδικό Ἅγιος Νικήτας, τεύχος 193-Δεκέμβριος 2006, σσ. 347-349.
√ «Μεταβυζαντινά χειρόγραφα ψαλτικής τέχνης εκτός του Ελλαδικού χώρου. Βιβλιοθήκες Μεγάλης Βρετανίας» κύρια εισήγηση στο: Ϛ́ Διεθνές Συμπόσιο Ελληνικής Παλαιογραφίας της Comité International de Paléographie Grecque, Δράμα 21/27 Σεπτεμβρίου 2003. Δημοσιεύτηκε στα Πρακτικά: Πρακτικά του Ϛ́ Διεθνούς Συμποσίου Ελληνικής Παλαιογραφίας (Δράμα 21-27 Σεπτεμβρίου 2003),[Βιβλιοαμφιαστής-Παράρτημα 1], Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας, Αθήνα 2008, τόμος Β́ σσ. 573-594 και τόμος Γ́ σσ. 1235-1245. Διαβάστε την εισήγηση.
Η εισήγηση αυτή φέρνει στο φως σημαντικά ευρήματα από τα μνημεία της χειρόγραφης μουσικής παράδοσης που σώζονται στην Βρετανία. Τα περισσότερα είναι εντελώς άγνωστα και οι πρωτογενείς πληροφορίες που μας παρέχουν συνδυάστηκαν και με άλλες από έρευνες σε βιβλιοθήκες άλλων χωρών.
√ «Σῶσόν με θεολογοῦντά Σε. Ἡ μελωδικὴ ἔνδυση τῆς ὑμνογραφίας στὸ νέο στιχηραρικὸ γένος μελοποιίας», εισήγηση στο Β́ Διεθνές Συνέδριο Μουσικολογικό και Ψαλτικό του Ιδρύματος Βυζαντινής Μουσικολογίας της Εκκλησίας της Ελλάδος: Τα γένη και είδη της Βυζαντινής Ψαλτικής Μελοποιίας, (Αθήνα 15-19 Οκτωβρίου 2003). Δημοσιεύτηκε στον τόμο των Πρακτικών του συνεδρίου (Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος-Ἵδρυμα Βυζαντινῆς Μουσικολογίας. «Θεωρία καὶ Πράξη τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης». Β́ Διεθνὲς Συνέδριο Μουσικολογικὸ καὶ Ψαλτικό. Ἀθήνα, 15-19 Ὀκτωβρίου 2003. Τὰ Γένη καὶ Εἴδη τῆς Βυζαντινῆς Ψαλτικῆς Μελοποιίας. Πρακτικά. Ἐκδίδει ὁ Γρ. Θ. Στάθης, σσ. 335-357).
Διαβάστε το πλήρες κείμενο της ανακοίνωσης όπως κυκλοφορήθηκε σε ανάτυπο από τον τόμο.
Στην εργασία αυτή γίνονται μορφολογικές παρατηρήσεις για τον ορθό μελωδικό χωρισμό των νοημάτων της υμνογραφίας, τον τονισμό των λέξεων και την αποκατάσταση λανθασμένων γραφών των ύμνων. Στήριγμα δυνατό στην εξέταση αυτή είναι η μελέτη της χειρόγραφης παράδοσης, οι προτροπές των πατέρων της εκκλησίας για την λυσιτελή χρήση της μουσικής στη λατρεία και η γνώση και έρευνα των έντυπων εκδόσεων της ψαλτικής τα τελευταία 180 χρόνια.
√ «Έρευνες και εκδόσεις σχετικές με τη διδασκαλία και σπουδή της ψαλτικής». Εισήγηση στο Β́ διεθνές συνέδριο Βυζαντινής μουσικής (Θεσσαλονίκη-Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, 9/10-12-2004).
√ «The stability and continuity of the old tradition in the Cretan chanting art in the 17th century and generally in the following centuries». Εισήγηση στο τέταρτο Συνέδριο για την Βυζαντινή Ψαλμωδία στο Hernen Castle της Ολλανδίας (7-10 Απριλίου 2005). Η γενική θεματική του συνεδρίου ήταν: «Tradition and innovation in the late and post byzantine chant». Η εισήγηση εκδόθηκε στα Πρακτικά του συνεδρίου: Tradition and Innovation in Late and Postbyzantine Liturgical Chant, Acta of the Congress held at Hernen Castle, the Netherlands, in April 2005 (ed. by G. Wolfram), στη σειρά Eastern Christian Studies, Vol. 8, A.A. Bredius Foundation. Peeters. (Leuven-Paris-Dudley, MA 2008), σσ. 159-190. Διαβάστε την εισήγηση αυτή.
√ «Ὁ κεντρικὸς ρόλος τῆς Θεσσαλονίκης στὴν ἐξέλιξη καὶ διάδοση τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης». Εισήγηση στο ΙΘ́ Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο-Χριστιανική Θεσσαλονίκη-Θεσσαλονίκη και η χερσόνησος του Αίμου (Θεσσαλονίκη-Ι.Μ. Βλατάδων, 3-5 Νοεμβρίου 2005). Δημοσιευμένη στον τόμο: Χριστιανική Θεσσαλονίκη. ΛΘ'-Μ' Δημήτρια. Πρακτικά. ΙΗ' Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο. Εκκλησιαστικοί συγγραφείς της Θεσσαλονίκης. ΙΘ' Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο. Θεσσαλονίκη και η χερσόνησος του Αίμου, Θεσσαλονίκη 2001, σσ. 275-292. Διαβάστε την εισήγηση.
√ «Ἡ συμβολὴ τῶν ἁγιορειτῶν πατέρων στὴν Ψαλτικὴ Τέχνη στὰ τέλη τοῦ 18ου καὶ τὶς ἀρχὲς τοῦ 19ου αἰώνα». Εισήγηση στο Β́ Διεθνὲς Συμπόσιο. Ἅγιον Ὄρος: Πνευματικότητα & Ὀρθοδοξία. Τέχνη, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών (Θεσσαλονίκη, 11-13 Νοεμβρίου 2005). Δημοσιεύτηκε στον τόμο των Πρακτικών: Άγιον Όρος. Πνευματικότητα & Ορθοδοξία. Τέχνη. Β’ Διεθνές Συμπόσιο, Θεσσαλονίκη, 11-13 Νοεμβρίου 2005, [Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών. Μακεδονική Βιβλιοθήκη, Αρ. 102], Θεσσαλονίκη 2006, σσ. 55-69 και σε ανάτυπο. Διαβάστε το πλήρες κείμενο του ανατύπου
√ «Words and music in the melopoeia of kalophonikoi Heirmoi (14th-18th centuries)», εισήγηση στο 21ο Διεθνές Βυζαντινολογικό Συνέδριο (Λονδίνο, Institute of Education-Bedford Way WC1H0AL, 21-26 Αυγούστου 2006). Περίληψη της εισήγησης δημοσιεύτηκε στον τρίτο τόμο των Πρακτικών του συνεδρίου: Proceedings of the 21st International Congress of the Byzantine Studies. London 21-26 August 2006. Volume III. Abstracts of Communications, σσ. 138-139. Στο συνέδριο αυτό είχα και την συμπροεδρία στην συνεδρίαση Communication G.IV.3-Words in Ritual, την Παρασκευή 25 Αυγούστου.
Το κείμενο δημοσιεύτηκε στα ελληνικά: Emmanouil St. Giannopoulos (Thessaloniki), "Η εξέλιξη των καλοφωνικών ειρμών (14ος-18ος αιώνας)", Psaltike. Neue studien zur Byzantinischen musik: Festschrift für Gerda Wolfram, Wien 2011, σσ. 145-153.
√ «Ελληνική Ψαλτική Τέχνη-Ρωσική εκκλησιαστική μουσική: μαρτυρίες, επιδράσεις, χειρόγραφα». Εισήγηση στο συνέδριο Ρωσία-Άγιον Όρος (Μόσχα 30-9 / 5-10-2006). Η εισήγηση αυτή, η οποία προκάλεσε το ζωηρό ενδιαφέρον και πολλές ερωτήσεις του ακροατηρίου στην αίθουσα Ραχμάνινοφ του Κονσερβατόριουμ Τσαϊκόφσκι της Μόσχας, δημοσιεύτηκε, χωρίς τις υποσημειώσεις, στα Πρακτικά του Συνεδρίου (МАТЕРИАЛЪІ МЕЖДУНАРОДНОЙ НАУЧНО-БОГОСЛОВСКОЙ КОНФЕРЕНЦИИ «РОССИЯ-АФОН: ТЪІСЯЧЕЛЕТИЕ ДУХОВНОГО ЕДИНСТВА», МОСКВА 2008, σσ. 394-399).
√ «Καθορισμός και διδασκαλία του χρωματικού γένους από τους τρεις διδασκάλους». Εισήγηση στο Γ’ Διεθνές Συνέδριο Μουσικολογικό και Ψαλτικό (Αθήνα 17-21 Οκτωβρίου 2006). Δημοσιεύτηκε στον τόμο των Πρακτικών: «Θεωρία καὶ Πράξη τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης» Γ’ Διεθνὲς Συνέδριο Μουσικολογικὸ καὶ Ψαλτικό. Ἀθήνα, 17-21 Ὀκτωβρίου 2006. Ἡ Ὀκταηχία. Πρακτικά. Ἐκδίδει ὁ Γρ. Θ. Στάθης [Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος-Ἵδρυμα Βυζαντινῆς Μουσικολογίας], Ἀθήνα 2010, σσ. 395-402.
√ «A legendary collection of Greek Manuscripts. First approach to Simon Karas᾿ archives», 7th International Congress on Greek Palaeography, (Madrid 15-20/9/08). Δημοσιεύτηκε στον τόμο των Πρακτικών: The legacy of Bernard Montfaucon: Three Hundred Years of Studies on Greek Handwriting. Proceedings of the Seventh International Colloquium of Greek Palaeography (Madrid-Samalanga, 15-20 September 2008). Edited by Antonio Bravo García and Inmaculada Pérez Martin with the assistance of Juan Signes Codoñer [Bibliologia. Elementa ad librorum studia pertinentia. Volume 31 A, σσ. 403-423 και η περίληψη: Volume 31 B, σ. 620], 2010, Brepols Publishers n.v., Turnout, Belgium. Η εκτίμηση είναι ότι πρόκειται για μια σημαντική κίνηση για την καθιέρωση της ενασχόλησης με τα μουσικά χειρόγραφα στα σπουδαία αυτά, ανά πενταετία, συνέδρια της Comité International de Paléographie Grecque (μετά και την συμμετοχή μου σ᾿ εκείνο της Δράμας το έτος 2003), ενώ ταυτόχρονα είναι η πρώτη επιστημονική εργασία για την περίφημη και πολύτιμη για την μουσικολογία, συλλογή του αειμνήστου διδασκάλου Σίμωνα Καρά. Για την εργασία μου με τα χειρόγραφα Καρά βλ. παρακάτω ειδική μνεία.
√ «Theoretical collections on Psaltic Art. The continuity of the tradition». Εισήγηση στο πέμπτο Συνέδριο για την Βυζαντινή Ψαλμωδία στο Hernen Castle της Ολλανδίας (30 Οκτωβρίου-2 Νοεμβρίου 2008). Η γενική θεματική του συνεδρίου ήταν: «Tradition and innovation in the late and post byzantine chant». Η εισήγηση θα εκδοθεί στα Πρακτικά του συνεδρίου.
√ “Old and new compositions in the Psaltic Art. The study of tradition and the today’s practice”. Εισήγηση στο συνέδριο Актуальные проблемы изучения церковно-певческого искусства: наука и практика (к 120-летию кончины Д. В. Разумовского), Москва, 12 – 16 мая 2009 [“Current Problems in the Study of the Art of Chanting: Research and Practice” (For the 120th anniversary of D.V. Razumovsky’s death)]. Υπό δημοσίευση στα Πρακτικά.
√ «Τα μουσικά χειρόγραφα του Πατριαρχικού Ιδρύματος Πατερικών Μελετών στη Θεσσαλονίκη», Byzantine Musical Culture. Second International Conference of the American Society of Byzantine Music and Hymnology. June 10-14th, 2009, Athens. Υπό δημοσίευση στα Πρακτικά.
√ «...ἡ θέσις γίνεται βραδυτέρα τῆς ἄρσεως, ἥδιστον δὲ τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ χρόνου τούτου τοῦ ἀνέκαθεν ἐν χρήσει ἐν τοῖς Πατριαρχείοις.». Εἰσήγηση στὸ Δ’ Διεθνές Συνέδριο Μουσικολογικό και Ψαλτικό (Αθήνα 8-11 Δεκεμβρίου 2009). Στην εισήγηση αυτή ανιχνεύεται η χρήση και η παρασήμανση του τρίσημου λεγόμενου («κουτσού» ή και «υποσκάζοντος») ρυθμού στην ψαλτική παράδοση του οικουμενικού πατριαρχείου και της Κωνσταντινούπολης κατά τον 19ο και τον 20ο αιώνα. Από την έρευνα αυτή προκύπτουν πλήθος στοιχείων για το ρυθμικό αυτό σχήμα, τους ανθρώπους που μελοποίησαν ύμνους σ᾿ αυτό, τις καταγραφές παλαιοτέρων παραδόσεων, την θεωρητική του έκφραση από πολλούς παλαιούς και νέους συγγραφείς, την διαφορά του με τον τρίσημο ρυθμό της δυτικής μουσικής, κ.ά. Υπό δημοσίευση στον τόμο των Πρακτικών.
√ «Essential components of the Psaltic Art ("Byzantine music") and adaptation problems in non Greek languages». Εισήγηση στο V International Academic Conference “Culture of Pacific Rim” (Section 2: Art of Byzantium and Ancient Rus), May 24-27, 2010, Vladivostok. Η εισήγηση αυτή στο μακρυνό Vladivostok εστιάστηκε στα βασικά συστατικά της Ψαλτικής και στην προσοχή που πρέπει να δοθεί όταν επιχειρείται προσαρμογή βυζαντινών μελωδιών σε άλλες -πλην της ελληνικής- γλώσσες. Η παρουσία μου σε χώρο και τόπο όπου πολλοί προσπαθούν να προσεγγίσουν την Βυζαντινή τέχνη όντας πολύ μακρυά από τα κέντρα κύριας μελέτης της, είχε ως αποτέλεσμα την μετατροπή της εισήγησης σε Master class που περιέλαβε ευρύτερα θέματα της ψαλτικής, με παραδείγματα ηχητικά και λύση πολλών αποριών των συμμετεχόντων.
√«Η σύνθεση Δύναμις του Τρισαγίου ύμνου, του πρωτοψάλτη Ξένου Κορώνη. Από τον 14ο στον 21ο αιώνα». Εισήγηση στο διεθνές συνέδριο Crossroads | Greece as an intercultural pole of musical thought and creativity (Θεσσαλονίκη 6-10 Ιουνίου 2011). Υπό δημοσίευση στα Πρακτικά του συνεδρίου.
√ «Τα χειρόγραφα Ψαλτικής Τέχνης της Κρητικής Αναγέννησης», στον Κύκλο Επιστημονικών Συναντήσεων της Ελληνικής Παλαιογραφικής Εταιρείας στο Βυζαντινό Μουσείο της Θεσσαλονίκης (Μάιος 2001). Η ίδια διάλεξη με πλήθος νέων στοιχείων επαναλήφθηκε στις 19 Μαΐου 2003 στην αίθουσα του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης, στην Αθήνα. Το κείμενο της διάλεξης αυτής δημοσιεύτηκε στο βιβλίο μου Η ψαλτική τέχνη. Λόγος και μέλος στη λατρεία της ορθόδοξης εκκλησίας (βλ. παραπάνω).
√ «Η εύξεινος και εύκαρπος διάδοση της ψαλτικής στις περί τον Εύξεινο Πόντο περιοχές» εισήγηση στο συνέδριο: «Χριστιανική Μακεδονία: Θεσσαλονίκη, Aγιον Όρος, Παρευξείνιες χώρες» Θεολογική Σχολή-Κέντρο Ιστορίας του Δήμου Θεσσαλονίκης. 7/8/9-12-2001. Δημοσιεύτηκε στον τιμητικό τόμο για τον καθηγητή Κωνσταντίνο Δ. Φράγκο Κατηχητική διακονία, Θεσσαλονίκη 2003, σσ. 285-316. Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε και στο βιβλίο μου Η ψαλτική τέχνη. Λόγος και μέλος στη λατρεία της ορθόδοξης εκκλησίας (βλ. παραπάνω) ενημερωμένο και συμπληρωμένο. Η εργασία αυτή ζητήθηκε για δημοσίευση στα Αγγλικά από τους υπευθύνους του περιοδικού Acta Musicae Byzantinae, κάτι που πραγματοποιήθηκε τον Μάιο του 2006 (βλ. παραπάνω ενότητα β’-ἀριθμός 7).
√ «Τα του φωτός δοχεία... Χρώματα, ποιήματα και θέσεις ψαλτικές» εισήγηση (συνδυασμένη με πλήθος διαφανειών και ψαλμώδηση μελών) για τους Τρεις Ιεράρχες σε συνάντηση Εκπαιδευτικών στις 30-1-2002. Αδημοσίευτη.
√ «Aγνωστοι ύμνοι στα μουσικά χειρόγραφα της Κρητικής Αναγέννησης». Ανακοίνωση στην: Δ́ Συνάντηση Βυζαντινολόγων Ελλάδος και Κύπρου, Θεσσαλονίκη 20/22-9-2002. Εκτενής περίληψη της ανακοίνωσης δημοσιεύτηκε στα πρακτικά (δ́ Συνάντηση Βυζαντινολόγων Ελλάδος και Κύπρου, 20-22 Σεπτεμβρίου 2002. Εισηγήσεις-Περιλήψεις ανακοινώσεων, Θεσσαλονίκη 2003, σσ. 158-160.
√ «Χειρόγραφα Ψαλτικής τέχνης αποκείμενα στο μουσείο Μπενάκη» ανακοίνωση στην: Έ Συνάντηση Βυζαντινολόγων Ελλάδος και Κύπρου, Κέρκυρα 3/5-10-2003. Περίληψη της ανακοίνωση δημοσιεύτηκε στα πρακτικά της συνάντησης (Έ Συνάντηση Βυζαντινολόγων Ελλάδος και Κύπρου [Ιόνιο Πανεπιστήμιο-Τμήμα Ιστορίας]. 3-5 Οκτωβρίου 2003. Κέρκυρα. Εισηγήσεις-Περιλήψεις, Κέρκυρα 2005), ενώ το πλήρες κείμενο κατατέθηκε για δημοσίευση στον υπό κυκλοφορία τόμο προς τιμήν του ομότιμου καθηγητή κ. Ιωάννου Φουντούλη, στην Αγγλική γλώσσα.
√ «Χειρόγραφα Ψαλτικής Τέχνης αποκείμενα στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη», εισήγηση στην ημερίδα Ταξίδι στον κόσμο των χειρογράφων (Ελληνική Παλαιογραφική Εταιρεία-Γεννάδειος Βιβλιοθήκη), Αθήνα 10 Μαΐου 2004. Τα Πρακτικά αυτής της Ημερίδας δημοσιεύτηκαν σε δύο τόμους, στα ελληνικά: Εξερευνήσεις στα χειρόγραφα της Γενναδείου Βιβλιοθήκης [Μονογραφίες Γενναδείου VI], Επιμέλεια: Μαρία Πολίτη και Ελένη Παππά. Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα και Ελληνική Παλαιογραφική Εταιρεία, Princeton, New Jersey, USA, 2011 (το κείμενο του Εμμ. Γιαννόπουλου στις σελίδες 21-33 και πίνακες 16-22), και στα Αγγλικά: Exploring Greek Manuscripts in the Gennadius Library [Gennadeion Monographs VI], Edited by Maria L. Politi and Eleni Pappa. American school of classical studies at Athens in collaboration with the Greek Paleographical Society, Princeton, New Jersey, 2011· Giannopoulos' text in the pages 21-32 and Plates 16-22).
Η ημερίδα αυτή συνδυάστηκε με έκθεση χειρογράφων στο χώρο της Βιβλιοθήκης. Στον εκδεδομένο κατάλογο της έκθεσης (Ταξίδι στον κόσμο των χειρογράφων. Κατάλογος έκθεσης χειρογράφων Γενναδείου Βιβλιοθήκης, Αθήνα 2004) και συγκεκριμένα στις σελίδες 92-101 και πίνακες 24-27, καταχωρήθηκαν και τα κείμενα του γράφοντος, τα σχετικά με τα μουσικά χειρόγραφα που εκτέθηκαν.
√ «Μουσικὴ ἐπένδυση τῶν ἀκολουθιῶν τοῦ νυχθημέρου», εισήγηση στο Ιερατικό Συνέδριο της Ιεράς Μητροπόλεως Δράμας έτους 2004 (Ι.Μ. Παναγίας Εικοσιφοινίσσης 17/18 Μαΐου 2004). Επίκειται η δημοσίευσή της στα κατ᾿ έτος εκδιδόμενα πρακτικά των λειτουργικών αυτών συμποσίων.
√ «Μία άγνωστη συλλογή χειρογράφων Ψαλτικής Τέχνης στη Βιβλιοθήκη Λίλιαν Βουδούρη, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών», ανακοίνωση στην Ϟ́ Συνάντηση Βυζαντινολόγων Ελλάδος και Κύπρου (Αθήνα 22/25-9-2005). Το κείμενο αυτό μαζί με δικές μου φωτογραφίες από τα χειρόγραφα, παραχωρήθηκε για δημοσίευση στην ιστοσελίδα της Βιβλιοθήκης «Λίλιαν Βουδούρη» όπου και βρίσκεται σήμερα (http://www.mmb.org.gr/Page/, Τετράδιο, Συλλογές). Στην πλήρη του μορφή θα δημοσιευτεί σύντομα εντύπως.
ε. Άρθρα σε Εγκυκλοπαίδεια Αρχή σελίδας Αρχική σελίδα
Από το Department of Church Music of the Orthodox Encyclopedia Church Research Centre (Moscow) και την επιτροπή εκδόσεως, μου ζητήθηκε να συγγράψω άρθρα με τίτλους «Episkopopouloi, Antonios and Venediktos» (εκδόθηκε στον 18ο τόμο της Εγκυκλοπαίδειας, σσ. 528-529.) και, «Ιωάννης Γλυκύς ο πρωτοψάλτης» (υπό δημοσίευση).
Ϟ. Βιβλιοκρισίες
Αρχή σελίδας
Αρχική σελίδα
Κατόπιν εγγράφου προτάσεως του Κέντρου Βυζαντινών Ερευνών (ΚΒΕ) του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης μελέτησα το βιβλίο του καθηγητή του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του πανεπιστημίου Αθηνών Νικ. Μαλιάρα, Βυζαντινά Μουσικά Όργανα και συνέγραψα σχετική βιβλιoκρισία η οποία παραδόθηκε στο ΚΒΕ και δημοσιεύτηκε στην επιστημονική έκδοση Βυζαντινά, τόμος 27 του έτους 2007, σσ. 459-463. Διαβάστε την Βιβλιοκρισία.
Τα τελευταία χρόνια ανέλαβα επίσημα την υποχρέωση της συστηματικής έρευνας, οριστικής ταξινόμησης και πρώτης εκτίμησης της περίφημης, και κατ᾿ άλλους θρυλικής, συλλογής χειρογράφων του μεγάλου δασκάλου της ελληνικής μουσικής και ήδη εν μακαριστοίς Σίμωνα Καρά. Η εργασία έχει ήδη πραγματοποιηθεί με την συγκινητική συμπαράσταση της κ. Αγγελικής Καρά, χήρας του διδασκάλου. Μετά την πολυήμερη κοπιαστική ενασχόληση με το θέμα, διαπιστώθηκε τελικά ότι τα μουσικά χειρόγραφα της σπουδαίας αυτής βιβλιοθήκης είναι διακόσια, ενώ υπάρχουν και περίπου δεκαοκτώ άλλου περιεχομένου. Όλα αυτά κατατάχθηκαν, αριθμήθηκαν και καταγράφηκαν τα βασικότερα στοιχεία του περιεχομένου τους. Πολλές και σημαντικές είναι οι ωφέλειες από την πραγματοποιηθείσα αρχική μελέτη και καταγραφή του περιεχομένου των κωδίκων αυτών σε όλα τα θέματα της επιστήμης της μουσικολογίας, υμνογραφίας, κωδικολογίας και ευρύτερα στην έρευνα πάνω στον ελληνικό μουσικό πολιτισμό.
Στην αναλυτική εισαγωγή του υπό έκδοση αναλυτικού καταλόγου, ο οποίος θα περιλαμβάνει και πολλά πανομοιότυπα με βάση την φωτογράφηση που ήδη έχει πραγματοποιηθεί, περιγράφεται όλο το χρονικό αυτής της εργασίας, τα προβλήματά της και τα αποτελέσματα της έρευνας.
Τον Αύγουστο του έτους 2008 κλήθηκα να διδάξω την σημαδογραφία της Ψαλτικής Τέχνης στην μονή Novo-Tihvinsky, στο Ekaterinburg της Ρωσίας. Το ταχύρρυθμο αυτό Σεμινάριο πραγματοποιήθηκε με μεγάλη επιτυχία, καθώς η έντονη διάθεση και πολύχρονη αναζήτηση των αδελφών της μονής για την σπουδή της ψαλτικής στην παραδοσιακή της μορφή, βοήθησαν στην ολοκλήρωση ενός πρώτου κύκλου ψαλμώδησης των ήχων και των βασικών μελών. Στην διδασκαλία χρησιμοποιήθηκαν σημειώσεις θεωρίας της ψαλτικής, μουσικά βιβλία του π. Κωνσταντίνου Παπαγιάννη και γνωστές κλασικές μουσικές εκδόσεις του 19ου κυρίως αιώνα. Πέρα απ᾿ αυτό, έγιναν εκτενείς συζητήσεις για την χρήση της ψαλτικής, τις διάφορες σχολές ψαλμώδησης, την μεγάλη αξία των κλασσικών μουσικών θέσεων, την ιστορία, μορφολογία, θεολογία της ψαλτικής.
Η διδασκαλία αυτή συνεχίζεται έκτοτε με πυκνότατο πρόγραμμα μαθημάτων και συνεχή ετοιμασία του σχετικού υλικού. Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της εργώδους αυτής προσπάθειας είναι η, από ένα σημείο και μετά, προσαρμογή ολοένα και περισσότερων μουσικών συνθέσεων στην σλαβονική λειτουργική γλώσσα υπό την επίβλεψή μου. Δημιουργείται λοιπόν σταδιακά μια μεγάλη βάση δεδομένων σε αυτή την μορφή, βασισμένη στην μεγάλη δεξαμενή της παραδοσιακής ψαλτικής τέχνης.
Τα πρώτα δείγματα αυτής της εργασίας δεν φαίνονται μόνο στην καθημερινή χρήση αυτών των μουσικών έργων στο Ekaterinburg, αλλά και στην ετοιμασία σχετικών υποδειγματικών ηχογραφήσεων. Συγκεκριμένα, στον ψηφιακό δίσκο ПАСХУ ХВАЛЯЩЕ ВЕЧНУЮ. ПЄСНОПЄНИЯ ПАСХИ. ВИЗАНТИЙСКИЙ РАСПЄВ, (НОВО-ТИХВИНСКИЙ ЖЄНСКИЙ МОНАСТЬІРЬ 2010) ηχογραφήθηκαν στα σλαβονικά αναστάσιμοι ύμνοι σε βυζαντινό μέλος, με την καθοδήγηση και τις διορθώσεις μου, κάτι που καταγράφηκε και στο τρίγλωσσο (ρωσικά-αγγλικά-ελληνικά) βιβλιαράκι του δίσκου: «Η σεβαστή καθηγουμένη Δομνίκη κι οι αδελφές της μονής εκφράζουν την ευγνωμοσύνη τους στον κ. Εμμανουήλ Στ. Γιαννόπουλο, θεολόγο-μουσικολόγο του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, για τα σεμινάρια που έκανε στις αδελφές της μονής μας, καθώς για την προμήθεια χειρογράφων και βιβλιογραφίας της βυζαντινής μουσικής παράδοσης».
Σε πολλές περιπτώσεις κλήθηκα ή προσφέρθηκα να συνεισφέρω πληροφορίες και στοιχεία (προφορικά, ή γραπτά) για την πληρέστερη παρουσίαση των εργασιών άλλων επιστημόνων, οι οποίοι είχαν την καλοσύνη να εκφράσουν ευχαριστίες γι᾿ αυτή την συμβολή μου κατά τη δημοσίευση των ερευνών τους. Ως παράδειγμα, τέτοιες περιπτώσεις εμφανίζονται στις εξής δημοσιεύσεις-εκδόσεις:
Γρ. Θ. Στάθη, «Διπλούν μέλος. Μια παρουσίαση των περιπτώσεων Λατινικής μουσικής στα χειρόγραφα βυζαντινής μουσικής», ...τιμή προς τον διδάσκαλον... Έκφραση αγάπης στο πρόσωπο του καθηγητή Γρ. Θ. Στάθη, Αθήνα 2001, σσ. 656-674 (βλ. σ. 669).
Παν. Σωτηρούδη, «Κατάλογος χειρογράφων του Κέντρου Θεολογικών και Αγιολογικών μελετών της Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης», Ελληνικά 44 (1994), σσ. 102-106 και πίνακας 10 (βλ. σ. 81).
Θ. Αποστολόπουλου, Ο Απόστολος Κώνστας ο Χίος και η συμβολή του στη θεωρία της μουσικής τέχνης, (Ίδρυμα Βυζαντινής Μουσικολογίας-Μελέται 4), Αθήνα 2002 (βλ. σ. 56).
ЕВГЕНИЙ В. ГЕРМАН, ГРЕЧЕСКИЕ МУЗЬІКАЛЬНЬІЕ РУКОПИСИ ПЕТЕРБУРГА. Камалоѕ Том ІІ. БИБЛИОТЕКА РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК. АРХИВ РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК. БИБЛИОТЕКА УНИВЕРСИТЕТА. ЭМИТАЖ, [БИБЛИОТЕКА РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК] САНКТ-ПЕТЕРБУРГ 1999. [Τὰ Ἑλληνικὰ μουσικὰ χειρόγραφα τῆς Πετρουπόλεως. Κατάλογος. Τόμος Β́. Βιβλιοθήκη τῆς Ρωσσικῆς Ἀκαδημίας τῶν ἐπιστημῶν. Τὸ ἀρχεῖον τῆς Ρωσσικῆς Ἀκαδημίας τῶν ἐπιστημῶν. Βιβλιοθήκη τοῦ Πανεπιστημίου. Ἑρμιτάζ. Ἐν Ἁγίᾳ Πετρουπόλει 1999]. (βλ. σ. 17).
Alexander Lingas [καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου], Cappella Romana-Byzantine Chant and polyphony c. 1453, The Fall of Constantinople, στη σελίδα 23 (“Acknowledgements”) του πολυσέλιδου φυλλαδίου που συνοδεύει τον ομώνυμο δίσκο.
